Tín ngưỡng thờ Cá Ông ở Việt Nam: Di sản văn hóa của những làng chài duyên hải miền Trung

Tục thờ cúng Cá Ông tại Việt Nam, hay còn gọi là tín ngưỡng thờ cúng Cá Ông, đã định hình đời sống của các cộng đồng ngư dân ven biển trong suốt ít nhất ba thế kỷ và có thể còn lâu hơn thế. Trong khi Philippines và Nhật Bản thường được biết đến rộng rãi hơn có văn hóa gắn liền Cá Voi, thì Việt Nam lại sở hữu hơn 1.000 đền thờ Cá Ông ở Việt Nam dọc theo đường bờ biển dài 3.260 km. Điều này biến nơi đây trở thành một trong những quốc gia tôn kính cá voi mạnh mẽ nhất trên thế giới. Khu nghỉ dưỡng Whale Island Resort tọa lạc ngay trên Hòn Ông – một hòn đảo mà tên gọi của nó mang ý nghĩa tôn kính trực tiếp đến “Cá Ông”. Chính ý nghĩa đảo Hòn Ông này đã khắc sâu thứ ngôn ngữ của lòng tôn kính vào bản đồ địa lý của Vịnh Vân Phong.

Cá Ông là gì?

“Cá Ông” có nghĩa là “Cá Ngài” hay chính xác hơn là “Cá Voi Ngài”. Cụm từ này sử dụng kính ngữ “Ông” trong tiếng Việt, một danh xưng dành cho những bậc nam cao niên đáng kính, tương tự như cách gọi người ông hoặc một vị trưởng làng được kính trọng trong cộng đồng.

Trong đời sống tâm linh, tín ngưỡng Cá Ông gắn liền với niềm tin rằng những chú cá voi bị mắc cạn hoặc qua đời là những bậc thần linh thiêng liêng từ đại dương, đã chọn một ngôi làng cụ thể làm nơi an nghỉ cuối cùng. Khi một chú Cá Ông dạt vào bờ, người ngư dân đầu tiên phát hiện ra được xem là người được hương hồn Cá Ông lựa chọn, và gia đình người đó sẽ gánh vác trách nhiệm tổ chức một tang lễ trang trọng.

Tục lệ này không chỉ giới hạn khi Cá Ông qua đời. Những chú Cá Ông còn sống được nhìn thấy ngoài khơi xa cũng được xem là điềm lành bảo hộ. Các cộng đồng ngư dân dọc vùng duyên hải miền Trung và Nam Bộ tin rằng, một chú Cá Ông bơi gần thuyền là dấu hiệu của sự an toàn, giúp dẫn dắt tàu thuyền vượt qua giông bão hoặc đưa lối cho các ngư đội đến những luồng cá lớn. Ghe thuyền tại nhiều làng chài ven biển ngày nay vẫn vẽ mắt ở mũi thuyền – một trong những lý do được các ngư dân giải thích là để tượng trưng cho việc Cá Ông luôn dõi theo và bảo vệ thủy thủ đoàn từ lòng biển sâu.

Nguồn gốc của tục thờ cúng Cá Ông bắt nguồn từ đâu?

Sắc phong của triều Nguyễn (Thế kỷ 18)

Câu chuyện nguồn gốc được trích dẫn rộng rãi nhất gắn liền với Nguyễn Ánh, vị chúa phương Nam sau này trở thành Hoàng đế Gia Long. Khi bị quân Tây Sơn truy đuổi ra khơi, thuyền của Nguyễn Ánh gặp bão lớn và suýt lật. Theo truyền thuyết, một cặp cá Voi (còn được gọi là Cá Ông) đã xuất hiện, nâng đỡ mạn thuyền và đưa ông vào bờ an toàn. Sau khi thống nhất đất nước vào năm 1802, ông đã ban sắc phong triều đình, tuyên bộ tất cả các loài động vật có vú đại dương là các vị thần biển linh thiêng. Ông đã phong danh hiệu “Nam Hải Đại Vương” cho cá voi và lệnh cho các làng chài ven biển xây dựng lăng tẩm để thờ phụng.

Sắc lệnh này đã chính thức hóa một tập tục vốn đã tồn tại trong dân gian, mang lại cho nó sự công nhận của triều đình và các nguồn lực của nhà nước. Đây là một cột mốc quan trọng trong lịch sử thờ cúng Cá Ông tại Việt Nam.

Phiên bản Phật giáo

Một câu chuyện nguồn gốc thứ hai, được truyền tụng nhiều dọc theo dải đất miền Trung, kể về việc Bồ Tát Quán Thế Âm chứng kiến cảnh ngư dân bị đắm tàu trong bão dữ. Vì lòng từ bi, Người đã xé tấm áo cà sa của mình thành hàng ngàn mảnh vụn, hóa phép chúng thành những chú cá voi để cứu người gặp nạn. Trong phiên bản này, cá voi là hiện thân của lòng từ bi bác ái, và thân xác của các vị xứng đáng nhận được sự tôn kính như những ngôi chùa tôn nghiêm.

Nền tảng từ Vương quốc Chăm Pa (Trước thế kỷ 14)

Các nhà nghiên cứu, trong đó có Tiến sĩ Vũ Long thuộc Trung tâm Nghiên cứu và Sinh thái Đa dạng sinh học, lưu ý rằng văn hóa thờ cúng cá voi của người Việt có thể đã tồn tại trước khi người Việt di cư vào miền Trung. Người Chăm, những người làm chủ vùng duyên hải này trước thế kỷ 14, tôn kính thần cá voi dưới cái tên “Po Riyah” – vị thần của biển cả. Khi người Việt mở rộng bờ cõi về phía Nam, họ đã tiếp thu và hòa nhập lòng tôn kính này vào văn hóa của mình thay vì thay thế nó.

Nghi lễ chôn cất cá voi ở Việt Nam

Khi một chú Cá Ông không may lụy (mắc cạn) trên bãi biển, một nghi lễ chôn cất cá Ông ở Việt Nam được tổ chức vô cùng trang trọng và chu đáo:

• Ngư dân đầu tiên phát hiện cá voi mắc cạn sẽ trở thành “trưởng nam” và đứng ra chịu trách nhiệm chính cho việc an táng.

• Xác Cá Ông được đặt trên một bục gỗ phẳng và quấn trong tấm vải liệm màu đỏ bọc ngoài.

• Một đoàn rước được thành lập, dẫn đầu bởi đội trống chiêng, đội hò bá trạo (những bài ca chèo thuyền truyền thống) và những người cầm cờ lọng.

• Tang gia phải làm lễ xin phép Thần Đất (Thổ Địa) trước khi tiến hành chôn cất.

• Thời gian để tang kéo dài ba năm, hương khói thường xuyên tại nơi chôn cất.

• Sau ba năm, dân làng sẽ làm lễ Thượng Ngọc Cốt (bốc mộ), xương cốt được làm sạch bằng rượu gạo hoặc rượu thuốc, phơi khô dưới nắng rồi đặt kính cẩn vào những chiếc hòm, tráp sơn son thiếp vàng bên trong Lăng Ông (Đền thờ Cá Ông).

• Người “trưởng nam” sẽ thực hiện các lễ cúng tuần 49 ngày, 100 ngày, giỗ đầu và mãn tang ba năm, giống hệt như nghi thức làm cho ông bà quá cố của mình.

Ông Nguyễn Văn Quang (62 tuổi) trông coi lăng tại Phước Hải chia sẻ với đài Al Jazeera: “Khi một Ngài sắp sửa giã từ cõi đời, chúng tôi để Ngài ra đi tự nhiên. Chúng tôi đánh trống, gõ chiêng để giúp linh hồn Ngài được siêu thoát thanh thản.”

Đặc biệt, các lễ vật trong đám tang cá voi và các nghi lễ sau đó tuyệt đối không bao giờ bao gồm hải sản. Logic rất đơn giản: Thần cá voi sống ở biển và bảo vệ các loài cá; việc dâng cúng những sinh vật thuộc vương quốc thiêng liêng của các Ngài làm thức ăn sẽ là một sự bất kính tột cùng đối với lăng Cá Ông Biển Đông.

Lễ hội Nghinh Ông Việt Nam

Lễ hội Nghinh Ông Việt Nam (mang ý nghĩa đón rước Cá Ông) là sự kiện kỷ niệm hàng năm tôn vinh truyền thống độc đáo này. Ngày tổ chức có sự khác biệt tùy theo từng làng chài – hầu hết các nơi đều gắn liền ngày lễ với kỷ niệm lần đầu tiên có cá voi lụy vào bờ được ghi nhận tại địa phương. Thời gian phổ biến nhất là vào tháng Tám âm lịch, tương đương khoảng tháng 9 hoặc tháng 10 dương lịch.

Đây là một trong những lễ hội cá voi ven biển Việt Nam lớn nhất, kéo dài trong ba ngày.

Lễ hội kéo dài ba ngày. Vào 4 giờ sáng ngày đầu tiên, các bô lão trong làng đọc văn tế nghi lễ Văn Tê Ông Ngú trước bàn thờ được trang trí. Sau đó, một đoàn thuyền rước bàn thờ và các bô lão nam ra khơi khoảng 4–5 km rồi quay lại, mang tính biểu tượng cho việc tiễn đưa linh hồn Cá Ông trở về. Trong ngày tiếp theo là các hoạt động đua thuyền, hát dân gian và trò chơi cộng đồng.

Chỉ những nam giới trên 60 tuổi, gia đình có văn hóa mới được cử làm chủ tế. Phụ nữ đang trong kỳ kinh nguyệt hoặc nhà có tang sự không được tham dự tế lễ. Ngư dân cũng sẽ tạm nghỉ biển một tháng ngay sau khi có Cá Ông mất tại làng của họ.

Hòn Ông: Nơi tên gọi trường tồn cùng thời gian

Hòn đảo nơi xây dựng khu nghỉ dưỡng Whale Island Resort được gọi là Hòn Ông. “Hòn” nghĩa là đảo, “Ông” như đã giải thích là từ tôn kính dành cho Cá Ông.

Cái tên này không mang tính ẩn dụ. Vịnh Vân Phong và vùng biển quanh Hòn Ông từ lâu đã được ghi nhận là khu vực cá Voi (cá Nhám Voi) tụ tập theo mùa (từ tháng 2 đến tháng 5) để kiếm ăn, nguồn mồi của chúng là các loài sứa và tôm nhỏ. Các cộng đồng ngư dân ở các làng chài đất liền quanh vịnh, tại Đầm Môn và vùng Vạn Ninh, đã biết rõ điều này từ nhiều thế hệ. Cái tên họ đặt cho hòn đảo chính là bằng chứng lịch sử lâu đời nhất về tri thức bản địa đó.

Whale Island Resort đã tiếp nối giá trị này ngay trong tên gọi của mình. Bản sắc của khu nghỉ dưỡng đều bắt nguồn từ cùng một dòng chảy văn hóa đã dựng nên hàng ngàn ngôi đền dọc dải đất duyên hải này.

Nguồn: Smithsonian Magazine — Inside Vietnam’s Whale Temples

Giá trị khoa học quý báu từ các đền thờ Cá Ông

Bên cạnh những giá trị văn hóa tâm linh sâu sắc, các đền thờ cá Ông ở Việt Nam đang chứng minh được tầm quan trọng bất ngờ đối với giới khoa học. Đội ngũ nghiên cứu của Tiến sĩ Vũ Long đã khảo sát hơn 200 ngôi đền và xác định được các bộ cốt thuộc về 25 loài động vật có vú đại dương (cetacean), trong đó có những loài cực kỳ hiếm khi được ghi nhận tại vùng biển Việt Nam.

Như Tiến sĩ Vũ Long đã chia sẻ với tạp chí Smithsonian: “Bên cạnh việc là một nét độc đáo của văn hóa Việt Nam, các đền thờ cá voi là một nguồn thông tin bổ sung tuyệt vời cho các nghiên cứu khoa học của chúng tôi.”

Một bài báo khoa học năm 2021 trên tạp chí Raffles Bulletin of Zoology, đồng tác giả bởi các nhà nghiên cứu từ Viện Smithsonian và Đại học Quốc gia Singapore, đã mô tả mạng lưới đền thờ cá voi của Việt Nam là:

“Một ví dụ độc nhất vô nhị về một tập tục văn hóa được hình thành từ kết quả của sự kết nối giữa động vật có vú ở đại dương và con người… duy nhất trong khu vực Đông Nam Á.”

Các ngôi đền này hoạt động như những kho lưu trữ mẫu vật có tuổi đời hàng thế kỷ. Người dân đã bảo tồn xương cá voi với sự cẩn trọng tỉ mỉ, vô tình tạo ra một biên niên sử sinh học có trước cả khi ngành khoa học biển hiện đại ra đời.

Các câu hỏi thường gặp 

1. Cá Ông trong văn hóa thờ cúng cá voi của người Việt là gì?

Cá Ông là cách gọi tôn kính dành cho cá Voi. Tín ngưỡng này bắt nguồn từ niềm tin rằng Cá Ông mắc cạn là các vị thần biển cả linh thiêng, chọn làng chài làm nơi an nghỉ. Việt Nam có hơn 1,000 đền thờ Cá Ông dọc theo 3.260 km bờ biển, phát triển mạnh mẽ nhất ở khu vực miền Trung và Nam Bộ.

2. Tại sao ngư dân Việt Nam lại thờ cúng cá Ông ?

Theo truyền thuyết, Cá Ông thường giúp đỡ ngư dân, cứu tàu thuyền khỏi giông bão và dẫn lối vào bờ an toàn. Vào thế kỷ 18, sắc lệnh của Vua Gia Long triều Nguyễn đã chính thức hóa việc thờ phụng này, tuy nhiên nguồn gốc thực tế của nó đã có từ trước đó, chịu ảnh hưởng một phần từ văn hóa Chăm Pa cổ.

3. Đền thờ Cá Ông ở Việt Nam được gọi là gì?

Đền thờ cá voi thường được gọi là Lăng Ông (hay Lăng Ông Nam Hải). Đây là nơi lưu giữ và thờ phụng xương cốt của những chú Cá Ông sau khi được cải táng sau 3 năm để tang. Hầu hết các làng chài ven biển miền Trung và miền Nam đều có ít nhất một ngôi lăng; một số lăng cổ còn lưu giữ hàng chục bộ cốt tồn tại qua hàng thế kỷ.

4. Lễ hội Nghinh Ông Việt Nam là gì?

Lễ hội Nghinh Ông là ngày hội làng thường niên nhằm tôn vinh tín ngưỡng thờ Cá Ông. Lễ hội bao gồm các nghi thức rước kiệu trên biển, dâng lễ vật, đua thuyền và hát hò bá trạo. Lễ hội thường được tổ chức vào tháng 8 âm lịch, tuy nhiên ngày cụ thể sẽ tùy thuộc vào lịch sử định ngày của từng địa phương dựa trên ngày Cá Ông lụy đầu tiên của làng.

5. Tại sao hòn đảo của Whale Island Resort lại mang tên Hòn Ông?

Hòn Ông có nghĩa là “Đảo Cá Voi”. Tên gọi này phản ánh ý nghĩa đảo Hòn Ông gắn liền với tục thờ Cá Ông có từ hàng trăm năm trước của ngư dân Vịnh Vân Phong. Đồng thời, tên gọi này cũng xuất phát từ thực tế khoa học rằng vùng biển quanh đảo là nơi tập trung theo mùa của loài cá mập voi quý hiếm.